«Наука не есть то, что люди назовут этим именем,
а то что состовляет высший и нужнейший
для блага людей предмет познания»
Л. Толстой.
Ғылымның дұрыс дамуы мен өз міндетін толыққанды атқарып жатқандығын, оның күнделікті тұрмыс-тіршілік пен өмірде қолданыс табуы мен адамзатқа алып келетін пайдасымен өлшенсе керек. Осы тұрғыдан алып қарағанда біраз ғылымдар өздерінің дамуына жұмсалған қаржылай және интеллектуалды шығындарын ақтайды. Мысалы, жаратылыстану ғылымдарының көпшілігі. Ал қоғамдық, немесе гуманитарлық саналатын ғылымдардың қазіргі кездегі дамуы, керісінше, қоғамға қаржылай да, интеллектуалды шығындар алып келіп жатқан жайы бар. Осы құбылысты бір ғана педагогика ғылымының мысалында талдап көрейік.
Алдымен, педагогика ғылымы мен оның мақсат-міндеттері туралы түсініктермен танысып алған жөн болар. Совет заманынан бері педагогика ғылымы турасында орыс педагогтарына жүгініп келген үрдіс әлі күнге шейін жалғасып келе жатқандықтан, қазіргі ресей ғалымдарының соңғы еңбектеріне көз жүгіртіп өтейік. Олардың педагогика ғылымына берген анықтамалары мынадай: «Педагогика – это наука о воспитании, обучении и образовании детей и взрослых» [2]. «Педагогика – наука о воспитании» [3]. Педагогика – это наука, изучающая закономерности, принципы, методы, средства и формы организации педагогического процесса как фактора и средства развития человека на протяжении всей его жизни [4].
Педагогика ғылымының негізгі мақсаты - білім мен тәрбие беру, яғни адамды адам қылу екендігі айқын. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, бұл ғылым елімізде өте үлкен қарқынмен дамып келеді. Қорғалып жатқан ғылыми диссертациялар мен шығарылып жатқан ғылыми әдістемелік нұсқаулардың санына жетудің өзі қиын. Оқыту мен тәрбие берудің жаңа инновациялық технологияларының өзі үлкен бір төбе. Ғылымның дамығаны жақсы, себебі ғылым дамыған сайын оның беретін нәтижесі де көп болмақ. Бірақ өкінішке орай педагогика ғылымының дамуына сәйкес оқушы-жастардың біліктілігі мен тәрбиелілігі артудың орнына күн санап кері кетіп барады. 20-30 жыл бұрынғы мектеп түлектері мен 5-6 жыл бұрынғы түлектердің біліктіліктері мен адамгершілік қасиеттерінің айырмашылығы жер мен көктей, ал олардың деңгейі мен бүгінгі оқушы-жастардың дүниетанымдары, тіпті салыстыруға келмейді. Соңғы кездері оқушы-жастар арасындағы қылмыс пен нашақорлыққа, жезөкшелікке ұрынудың көрсеткіші тым артып барады.
Қаншама көп ғылыми-әдістемелік жаңалықтар мұғалімдерге таптырмас көмекші құрал болудың орнына, оқу-тәрбие процесін дұрыс ұйымдастыруға кедергі туғызатын күрделі проблемалар алып келуде. Бір жағынан бәрін жоққа шығара беруге де болмайды, білім саласында елеулі жетістіктер де жоқ емес. Бірақ ол жетістіктер комплексті емес және шынайылықтан көрі жасандылық тұстары көбірек.
Педагогика ғылымының дамуы мен оның түпкі нәтижесінің арасындағы логикалық пропорционалды байланыс, немесе тікелей сабақтастық жоқ, керісінше кері байланыс орын алуда. Оны кез-келген қарапайым көзі ашық адам айқын байқай алады және бұл факторларды ресей педагогтары да мойындап отыр: « В качестве идеальной цели большинство педагогических коллективов избирает воспитание всесторонне и гормонически развитой личности. Однако в последнее десятилетие нередко появляются призивы отказаться от такой цели – идеала в связи невозможностью ее достижения в нынешних социальных условиях. Но эти исследователи и практики пока не сумели предложить другой идеал» [1].
«…Как уже сказано, не сложившийся порадигмы, ни цельной концепции воспитания в настоящее время в России не существует, но есть большое желание ученых и педагогов либерального направления уйти от бывшей советской «педагогики насилия». И есть научные материалы, учебники документы, даоющие представление о складывающейся концепции» [2].
Қазіргі кезде педагогика ғылымы үлкен дағдарысқа, шарасыздық пен тоқырауға ұшырауда. Орыс педагог ғалымдырының артықшылығы – осы кемшілікті дер кезінде мойындап, қарама-қайшылықтан шығудың жан-жақты жолдарын іздестіру үстінде. Ұсынылып жатқан әр-түрлі бағыттар мен проблеманы шешу жолдарының ішінде көңілге қонарлықтары да баршылық. Мысалы: «Задачи воспитания множатся, потому что усложняется человеческая жизнь. Но ни одну конкретную задачу воспитания мы не сможем решить, пока не будет решена общая задача – повышение духовности.
Современное общество начинает требовать от учебных заведений возраждения духовного воспитания… Направления духовного возрождения открываются во многих учебно-воспитательных заведениях. Процесс развивается, но стихийно и неуправляемо. Необходимо выработать общую платформу, единую точку зрения, чтобы вернуть школу на путь духовного развития.
В вопросе о том, на какой основе возрождать традицию духовного центра и духовного учителя, пока нет единства» [3].
Проблеманың себебін дұрыс айқындап алудың өзі де Ресейдің педагогика ғылымы үшін үлкен жетістік деп есептейміз. Себебі бізде ол да жоқ. Рухани тәрбиені біздің педагогтар тәрбие берудің бірнеше бағыттарының бірі ғана деп қарастыруда. Бұл педагогика ғылымының дұрыс дамуын тығырыққа тірейтін тетіктерінің бірі ғана. Шеті көрінбейтін, шатысып кеткен проблеманың түйіні тым тереңде жатыр, бірақ таза ақыл, сау оймен зерделеген адамға ол - өте қарапайым.
Мемлекет деңгейінде білім орындарындағы білім мен тәрбие берудің қазіргі заманға сай дұрыс жүйесін құруды сор-батпақты жерге үлкен бір ғимарат соғу деп қарастыратын болсақ, қазаргі проблема деп қарастырылып жатқан сұрақтар мынылыр: «бұрынғы ғимараттың фундаменті мен дуалдарының материалдары ескірген, сапасыз, олар күйреп құлап жатыр, сондықтан жаңа технологияларды, жаңа әдіс-тәсілдерді пайдаланып, жаңа ғимарат соғуға қажетті сапасы жоғарырақ құрылыс материалдарын ойлап табу қажет. Сонымен қатар ол материалдардың бір-бірімен берік байланысып тұруы үшін сырттан қосымша тіреуіш, дәнекерлеуші қызметін атқаратын технологияларды жұмылдыруымыз қажет».
Осы проблеманы дұрыс шешудің жолын көрсет деп құрылысшыдан кеңес сұрайтын болсақ, ол үзілді-кесілді сор-батпақты жерге ешқандай да ғимарат соғуға болмайтынын, қандай да ғимарат соғу үшін алдымен сор-батпақты жерді құрғату жұмысымен айналысу керектігін айтар еді. Сор-батпақты жерді құрғатып болғаннан кейін, ол жерге қандай материалдан қандай ғимарат салсаң да болады.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, педагогика ғылымын тығырықтан шығару үшін және мемлекеттік деңгейде оқу орындарындағы білім және тәрбие берудің дұрыс жүйесін қалыптастыру үшін, алдымен бірінші кезектегі сұрақтарды шешіп алу қажет. Ол үшін ұстаз бен шәкірт арасындағы білім мен тәрбие беру процесінің механизмін, яғни тәрбиенің құбылыс ретіндегі табиғатын зерттеп, дұрыс түсіну қажет. Әрине, ол психология, медицина және философия ғылымдарының жауап беретін сұрағы, бірақ өкінішке орай ол ғылымдар да педагогика сияқты тығырыққа тірелуде. Сондықтан осы аты аталған ғылымдармен айналысып жүрген озық ойлы ғалымдардан құралған арнайы топ құрып, «сор-батпақты» жердің суын қалай құрғату керектігін шешіп алу қажет.
Білім мен тәрбие беру процесі кәдімгі физикалық, химиялық және биологиялық процестер сияқты механизмі түсіндірілетін құбылыс. Айырмашылығы, алдыңғылыр материалдық дүние заңдылықтарына бағынатын құбылыс болса, кейінгісі рухани дүние заңдылықтарына бағынады. Сондықтан бұл жұмбақтың шешімін тек педагог ғалымдар болып шеше алмайды, оған барлық ғылым саласындағы руханияттан хабары бар ғалымдарды жұмылдыру қажет.
Қазақ халқының бағына бұл проблемалардың шешімін бабаларымыз баяғыда-ақ көрсетіп кеткен, бірақ сорына қарай оған ешбір педагог ғалым көңіл бөліп, сау ақыл, терең ой-зейінмен қарамайды.
Керекті керек білмеген,
Керектен қашып күйреген.
Еріксіз керек сүйреген,
Біздің қазақ емес пе?
Керексізді керек деп,
Санасыз, ойсыз дедектеп,
Керекке осы кезек деп,
Адасқан азап емес пе?
(Шәкәрім)
Осы жұмбақ шешіліп, «руханият, рухани тәрбие берудің табиғаты қандай?» деген сұрақтарға жауап табылса, екінші кезектегі проблемалар өзінен-өзі оңай шешілетін мәселелер.

Әдебиеттер:
1 «Педагогу о воспитательной системе школы и класса», Е. Н. Степанов, учебно-методическое пособие, Издательство «ТЦ Сфера», г. Москва, 2008 г., 224 стр.
2 «Педагогика», учебник, под редакцией д.п.н. проф. Л. П. Кривишенко, «Издательство Проспект», г. Москва, 2008 г.
3 «Педагогика», И. П. Подласый, учебник, «Высшее образование», г. Москва, 2007 г., 540 стр..
4 «Педагогика», теории, системы, технологии, под редакцией С. А. Смирнова, издательский центр «Академия», г. Москва, 2007 г.
5 «Обистине, жизни и поведении», Л. Толстой, г. Москва, 2007 г.

ЖИЕНБАЕВ Е.
О. Жәутіков атындағы дарынды
балаларға арналған РМФМОМИ-ның
физика пәнінің мұғалімі, менеджер.